`

Tục tế trâu thời nhà Nguyễn

Chủ nhật, 28/02/2021 | 08:22 GMT+7

Sự kiện:

Tin tức đời sống mới nóng 24h

Thời nhà Nguyễn con vật đứng đầu lục súc này xuất hiện trong các lễ tế cung đình. Trâu là phẩm vật trong lễ tế cầu cho quốc thái dân an ở Huế.

TS. Phan Thanh Hải- Giám đốc sở Văn hóa - Thể thao tỉnh Thừa Thiên – Huế (nguyên Giám đốc trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế) - cho biết, nghi lễ đầu tiên vua quan nhà Nguyễn tổ chức trước Tết là lễ Ban sóc, hay còn được hiểu là lễ Ban lịch năm mới. Nghi lễ này được tổ chức vào ngày mùng 1/12 âm lịch hàng năm.

Sau lễ Ban sóc là lễ Tiến xuân và cũng là nghi lễ quan trọng được tổ chức vào tiết Lập Xuân. Hàng năm, sau ngày Đông chí, gặp ngày Thìn, hai cơ quan là Khâm Thiên giám và Võ khố sẽ lấy nước và đất ở phương thần Tuế làm ra 3 con trâu và 3 vị Mang thần (thần chăn trâu với hình tượng đứa bé).

Theo quy định của triều Nguyễn, trâu đất cao 4 thước nhà Chu (bằng 1 thước 9 tấc 2 phân) để tượng trưng cho 4 mùa, chiều dài từ đầu đến đuôi trâu là 8 thước nhà Chu để tượng trưng cho 8 tiết. Đuôi trâu dài 1 thước 2 tấc để tượng trưng 12 tháng, đuôi phẩy về bên tả hay hữu căn cứ vào năm âm hoặc năm dương. Nếu năm đó nhằm năm dương thì đuôi trâu phẩy về bên tả và ngược lại. Năm dương thì miệng trâu há và ngược lại...

Còn Mang thần cao 3 thước 6 tấc 5 phân để tượng trưng cho 365 ngày trong một năm. Nét mặt của thần được tô điểm để biểu hiện vẻ trai trẻ theo các năm: Tý, Ngọ, Mão, Dậu; già theo các năm: Dần, Thân, Tỵ, Hợi và trẻ con: Thìn, Tuất, Sửu, Mùi...

Sách khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ ghi lại một cách cụ thể rằng: "Mang thần và trâu đất là lễ đời cổ để khuyên cày, lại là việc đầu xuân, có quan hệ đến gốc lớn của sinh dân... nguyên là ý chăm việc làm ruộng, khuyên bảo, giúp đỡ, ở Kinh thành đã cử hành trước thì các địa phương cũng nên tuân làm tất cả...".

Tế trâu dưới triều Nguyễn (Tư liệu: B.A.V.H).

Để chuẩn bị cho lễ tế trâu đất và Mang thần, triều đình giao trách nhiệm cho Khâm Thiên Giám và ty Vũ Khố hàng năm đến ngày Thìn sau ngày Đông chí tổ chức cho hàng thợ thầy đến lấy đất và nước ở Phương thần Tuế đức về làm 3 con trâu đất và 3 vị Mang thần, dùng cây dâu, cây giá để làm thai cốt. Quan viên các địa phương phải đốc thúc ty Chiêm hậu mang thợ đến Phương thần Tuế đức lấy đất và nước về làm 1 con trâu đất và 1 vị Mang thần.

Một nhà nghiên cứu văn hoá Huế giải thích, Mang thần còn gọi là thần chăn trâu, người đời Phục Hy. Hằng năm, triều đình nhà Nguyễn và nhân dân có tục rước thần chăn trâu tượng trưng bằng đứa trẻ chăn trâu đứng cạnh con trâu. Năm nào được mùa thì đứa trẻ đi bằng cả hai chiếc giày, năm nào mất mùa thì chỉ đi một chiếc.

Các triều vua Nguyễn đều tổ chức tế, rước con trâu và Mang thần bằng đất. Tuy nhiên, từ triều vua Khải Định trở về sau con trâu và đứa trẻ chỉ vẽ vào vải để tế và rước.

Những nhà nghiên cứu văn hoá Huế cho hay, các tài liệu cổ ghi chép lại rằng, sau khi làm xong trâu đất và Mang thần, Khâm Thiên Giám có nhiệm vụ xem xét ngày giờ rồi họp bàn cùng bộ Lễ chọn ngày giờ tổ chức lễ tế. Theo quy định của triều đình, cần phải chọn giờ Thìn của ngày Lập Xuân, nếu giờ Thìn Lập Xuân vào lúc đêm tối thì chọn giờ Thìn sau khi trời sáng rõ mới làm lễ.

Triều đình quy định rằng, đối với phủ Thừa Thiên, trước Lập Xuân 2 ngày, các quan viên phải lựa chọn mảnh đất sạch sẽ, ngoài cửa chính đông của Kinh thành để đặt đàn tế. Các binh dịch thuộc phủ có trách nhiệm đến ty Vũ Khố nhận lĩnh các án màu đỏ mang về phủ thự để chuẩn bị thiết trí trâu đất và Mang thần trong ngày tế. Sáng sớm trước Lập Xuân một ngày, phủ Thừa Thiên tổ chức làm lễ tế trâu đất và Mang thần, những người phụ trách coi việc bày đặt các hương án, nến đèn, lễ phẩm...

Đến giờ lành, các viên Đề đốc, Phủ doãn, Phủ thừa... đốc suất thuộc viên mặc áo quần theo nghi thức tế giao cùng với nghi trượng, tàn, lọng, nhã nhạc đến làm lễ tại các án thờ trâu đất và Mang thần. Sau khi làm xong lễ tế, lễ rước các án thờ trâu đất và Mang thần về đặt tại nhà bộ Lễ 2 án, phủ thự Thừa Thiên 1 án. Các án thờ được canh giữ cẩn thận đợi đến hôm sau làm lễ chính thức.

Từ tờ mờ sáng ngày Lập Xuân, phủ Thừa Thiên và các địa phương cùng tổ chức làm lễ chính. Bộ Lễ hội đồng với phủ Thừa Thiên và các quan viên ở Khâm Thiên Giám đều mặc triều phục đến làm lễ tại các án thờ trâu đất và Mang thần ở nhà bộ Lễ. Lễ tế được tổ chức long trọng theo nghi lễ cung đình. Sau khi làm lễ xong, viên Phủ doãn Thừa Thiên về Phủ thự, mang trâu đất và Mang thần ra đánh 3 roi để tỏ ý khuyên cày.

Đối với các địa phương tổ chức tế và rước vào ngày Lập Xuân. Công việc chuẩn bị phải bắt đầu từ hôm trước, đàn tế được đặt ở hướng đông ngoài thành quách các tỉnh sở tại. Quan địa phương có nhiệm vụ đốc suất thuộc viên chuẩn bị đồ lễ chu tất, đợi đến giờ lành tất cả các quan viên đội mũ, mặc áo thường triều cùng nghi trượng, tàn lọng, nhã nhạc... đến làm lễ tế.

Sau khi hoàn tất lễ tế, triều đình phát gạo và vật thực cho dân nghèo đồng thời mang các án thờ trâu đất và Mang thần được rước về phủ. Quan địa phương ấy lấy roi đánh 3 roi rồi kính đặt trâu đất và Mang thần trong công sảnh.

Sau ngày tế trâu đất và Mang thần hằng năm, phủ Thừa Thiên mang trâu đất và Mang thần lần trước giao cho ty Vũ khố lưu giữ. Riêng các địa phương thì chọn mảnh đất sạch để chôn cất. Tuy nhiên, từ năm Minh Mạng thứ 11 triều đình ra lệnh cho phủ Thừa Thiên cùng bàn bạc với bộ Lễ và ty Vũ Khố lựa chọn chỗ đất sạch để chôn cất trâu đất và Mang thần của năm trước nhằm giảm tải kho lưu giữ ở Vũ Khố.

Hiện nay các lễ tế này đã được phục dựng và trâu cũng là vật phẩm không thể thiếu trong những nghi lễ này. Khi lễ tế kết thúc, người dân giúp ban tổ chức đưa những vật phẩm lớn về phân phát cho những người có chức sắc và nhân viên phục vụ lễ.

Trong văn hóa phương Đông, trâu là 1 trong 12 con giáp gọi là Sửu ở vị trí thứ hai, đồng thời là con vật đứng đầu lục súc (gồm trâu, chó, ngựa, dê, gà, lợn). Trâu có vai trò cực kỳ quan trọng trong sản xuất nông nghiệp lúa nước. Trâu là con vật dùng vào việc lễ tế thần thánh và trong 12 cung hoàng đạo của phương Tây có cung Kim Ngưu (tức là Trâu).

Công Thành - Thái Bình

Bài đăng trên ấn phẩm Đời sống & Pháp luật số Thứ 5 (29)

Link nguồn:https://www.nguoiduatin.vn/dspl/tuc-te-trau-thoi-nha-nguyen-a357455.html

Bạn đang đọc bài viết Tục tế trâu thời nhà Nguyễn tại chuyên mục Đời sống của Tạp chí Đời sống và Pháp luật. Mọi thông tin góp ý phản hồi xin gửi về hòm thư dsplonline.toasoan@gmail.com hoặc Hotline: 098.310.8812
Flipboard
con trâuHuếnhà Nguyễn
Theo Nguoiduatin.vn

Xem thêm tin chuyên mục Đời sống